Istraživanja pokazuju da je C-reaktivni protein bolji prediktivni marker za srčane i moždane udare od “lošeg”, odnosno LDL holesterola.
Otkako su istraživači pedesetih godina prošlog veka prvi put utvrdili povezanost između ishrane, holesterola i srčanih bolesti, rizik od srčanih oboljenja delimično se procenjuje na osnovu nivoa holesterola kod pacijenata, koji se rutinski meri krvnim analizama u lekarskoj ordinaciji.
Međutim, sve veći broj dokaza tokom poslednje dve decenije pokazuje da je biomarker poznat kao C-reaktivni protein – koji signalizira prisustvo niskog stepena upale – bolji prediktor rizika od srčanih bolesti nego holesterol.
Kao rezultat toga, u septembru 2025. godine Američki kardiološki koledž objavio je nove preporuke za univerzalni skrining nivoa C-reaktivnog proteina kod svih pacijenata, uz merenje nivoa holesterola.
Šta je C-reaktivni protein?
C-reaktivni protein proizvodi jetra kao odgovor na infekcije, oštećenja tkiva, hronična zapaljenska stanja izazvana bolestima poput autoimunih poremećaja, kao i metaboličke poremećaje poput gojaznosti i dijabetesa. U suštini, reč je o pokazatelju upale, odnosno aktivacije imunoog sistema u telu.
Ovaj protein može se lako izmeriti krvnim analizama u lekarskoj ordinaciji. Nizak nivo C-reaktivnog proteina – ispod 1 miligrama po decilitru – ukazuje na minimalnu upalu u organizmu, što štiti od srčanih bolesti.
Povišen nivo C-reaktivnog proteina, veći od 3 miligrama po decilitru, ukazuje na povećan stepen upale i samim tim na veći rizik od srčanih oboljenja. Oko 52 odsto Amerikanaca ima povišen nivo C-reaktivnog proteina u krvi, piše ScienceAlert.
Istraživanja pokazuju da je C-reaktivni protein bolji prediktivni marker za srčane i moždane udare od „lošeg“, odnosno LDL holesterola (lipoproteina niske gustine), kao i od još jednog često merenog genetski naslednog biomarkera – lipoproteina(a).
Jedno istraživanje pokazalo je da C-reaktivni protein može predvideti srčane bolesti jednako dobro kao i krvni pritisak.
Upala je ključna
Upala ima ključnu ulogu u svakoj fazi razvoja i nakupljanja masnih plakova u arterijama, što dovodi do stanja poznatog kao ateroskleroza, koje može izazvati srčani ili moždani udar.
Od trenutka kada se krvni sud ošteti, bilo zbog povišenog nivoa šećera u krvi ili dima cigareta, imunološke ćelije odmah prodiru u to područje. Te ćelije zatim obuhvataju čestice holesterola koje se nalaze u krvotoku, stvarajući masni plak koji se zadržava u zidu krvnog suda.
Ovaj proces traje decenijama, sve dok jednog dana imunološki medijatori ne razore zaštitni sloj koji okružuje plak. To pokreće stvaranje krvnog ugruška koji blokira protok krvi, uskraćuje kiseonik okolnim tkivima i na kraju dovodi do srčanog ili moždanog udara.
Zbog toga je holesterol samo deo priče; zapravo je imuni sistem taj koji omogućava svaki korak u procesima koji vode ka srčanim bolestima.
Ishrana je važna
Način života može značajno uticati na količinu C-reaktivnog proteina koju proizvodi jetra.
Brojne namirnice i hranljive materije pokazale su sposobnost snižavanja nivoa C-reaktivnog proteina, uključujući prehrambena vlakna iz pasulja, povrća, orašastih plodova i semenki, kao i bobičasto voće, maslinovo ulje, zeleni čaj, čija semenke i laneno seme.
Gubitak telesne mase i fizička aktivnost takođe mogu smanjiti nivo C-reaktivnog proteina.
Da li je holesterol i dalje važan za rizik od srčanih bolesti?
Iako holesterol možda nije najvažniji prediktor rizika od srčanih oboljenja, on i dalje ostaje veoma relevantan.
Međutim, nije presudna samo količina holesterola, odnosno LDL holesterola. Dve osobe sa istim nivoom holesterola ne moraju imati isti rizik od srčanih bolesti. Razlog je to što je rizik više određen brojem čestica u kojima je loši holesterol „upakovan“, a ne ukupnom masom holesterola u krvi. Veći broj čestica znači veći rizik.
Zbog toga je krvni test poznat kao apolipoprotein B, koji meri broj čestica holesterola, bolji prediktor rizika od srčanih bolesti nego merenje ukupne količine LDL holesterola.
Kao i holesterol i C-reaktivni protein, apolipoprotein B je pod uticajem životnih navika poput fizičke aktivnosti, gubitka telesne mase i ishrane. Hranljive materije poput vlakana, orašastih plodova i omega-3 masnih kiselina povezane su sa smanjenim brojem čestica holesterola, dok je povećan unos šećera povezan s većim brojem ovih čestica.
Pored toga, lipoprotein(a), protein koji se nalazi u omotaču koji okružuje čestice holesterola, još je jedan marker koji može preciznije predvideti srčane bolesti od same koncentracije holesterola. Prisustvo lipoproteina(a) čini čestice holesterola „lepljivijim“ i sklonijim zadržavanju u aterosklerotskom plaku.
Za razliku od drugih faktora rizika, nivoi lipoproteina(a) u potpunosti su genetski određeni, ne zavise od načina života i potrebno ih je izmeriti samo jednom u životu.
Prevencija srčanih bolesti
Na kraju, srčane bolesti su rezultat brojnih faktora rizika i njihove međusobne interakcije tokom celog života.
Zbog toga je prevencija srčanih oboljenja mnogo složenija od prostog pridržavanja dijete bez holesterola, kako se nekada smatralo.
Poznavanje nivoa LDL holesterola zajedno s nivoima C-reaktivnog proteina, apolipoproteina B i lipoproteina(a) pruža potpuniju sliku rizika, koja bi, kako se nadaju stručnjaci, mogla podstaći dugoročnu posvećenost osnovama prevencije srčanih bolesti.
One uključuju pravilnu ishranu, redovnu fizičku aktivnost, dovoljno sna, efikasno upravljanje stresom, održavanje zdrave telesne mase i, ako je primenjivo, prestanak pušenja.
