Bračni par zagledan u nebo

pixabay.com
Foto: Ilustracija

Meteorologija u Srbiji obeležava ove godine dva velika jubileja – 170 godina od početka sistematskih instrumentalnih meteoroloških merenja i osmatranja (1848) i 130 godina od osnivanja (1888) državne meteorološke mreže stanica.

Davne 1848, Vladimir Jakšić (1824-1899), osnivač srpske statistike i meteorologije, započeo je sa redovnim meteorološkim merenjima i osmatranjima u Beogradu (na Senjaku), koja su trajala pune 52 godine, sve do njegove smrti. Uporedo sa merenjima u Beogradu, Jakšić je osnivao meteorološke stanice i po svim većim mestima u ondašnjoj Srbiji, tako da je već 1857. godine Jakšićeva mreža imala u svom sastavu čak 27 stanica, što je u ono vreme predstavljalo jednu od najgušćih meteoroloških mreža u okviru jedne države.

Jakšićeva merenja i osmatranja su zabeležena u dnevnicima (Pogodopis), koji su ukoričeni u šest svezaka, objavljeno je na sajtu Meteologos.rs. Do danas je sačuvano pet svezaka, dok nedostaje jedna (četvrta) sveska. Sačuvani Jakšićevi dnevnici sadrže podatke za period od januara 1848. do novembra 1865, kao i za period od decembra 1875. do decembra 1899. godine. Znači, nedostaju podaci od decembra 1865. do novembra 1875. godine.

Septembra 1888, Milan Nedeljković postavio je temelje nove, državne mreže stanica, koja i danas, a njega smatraju ocem srpske moderne astronomije i meteorologije. Nedeljkovićeva inicijativa da Srbija dobije astronomsku opservatoriju, potiče iz vremena kada je na Velikoj školi postavljen za profesora astronomije i meteorologije i odmah je molio Vladu Kraljevine Srbije da mu omogući izgradnju opservatorije koja bi bila i centralna meteorološka stanica.

Kasnije se oženio Tomanijom Radaković, damom s ruskog carskog dvora, što je, kako piše na portalu Astronomija, bilo od presudnog značaja za njegov život i razvoj meteorologije i astronomije u Srbiji, jer je obrazovana, lepa i bogata Tomanija, imala dovoljno novca i ljubavi da u stvarnost pretoči Milanove snove. Njegova ideja krunisana je 1887. kada je ministar za prosvetu Kraljevine Srbije doneo dekret o osnivanju astronomske i meteorološke opservatorije kao jedinstvene ustanove.

Za prvog upravnika Opservatorije postavljen je Nedeljković. Prva seizmološka i zemnomagnetska merenja počela su 1903. godine kada su nabavljeni prvi instrumenti. Na mestu gde je, po Nedeljkovićevoj zamisli, izgrađena danas su Republički hidrometeorološki zavod i Dečja bolnica u Tiršovoj ulici.

Milan i Tomanija se, kako je zabeleženo, nikada nisu razdvajali, mnogo su putovali po Srbiji i osnivali mesne meteorološke stanice, od kojih je 1902, radilo čak 240. Beogradska opservatorija bila je tada ravna najboljima na svetu i merenja su, kao i u pariskoj opservatoriji, obavljana svakog sata, danonoćno.

Iznenada, 1899. godine, Nedeljković je penzionisan i udaljen iz opservatorije, kako je negde zapisao – verovatno zato što se nekome svidela za stanovanje prelepa bašta i vila, sa pokretnim krovom na vrhu, koji se može potpuno otvoriti k nebu. Srpska vlada koja je ovo učinila pala je za godinu dana i porodica Nedeljković vratila se u Opservatoriju, čiji je razvoj grubo prekinut izbijanjem Velikog rata koji će kasnije dobiti naziv Prvi svetski.

Usledili su poznati događaji koji su mnoge, pa i Nedeljkovića odveli preko Albanije na Krf . Februara 1919. Nedeljković se vratio u Beograd i zatekao opljačkanu opservatoriju iz koje je austrijska vojska prilikom povlačenja odnela i uništila skoro sve… Uspeo je da je obnovi.

Strah od pomračenja Sunca

Sunce će se pretvoriti u Mesec, a Mesec u krv, pre nego što nastupi veliki i slavan dan Gospodnji, zapisano je u delima apostolskim, podsetio je astronom Milan Dimitrijevć u dokumentarnim filmovima o Karađorđu i Srpskoj revoluciji 1804-1817. On je rekao da je čovek uvek tražio u nebeskim znacima vezu sa događajima na zemlji, pogotovu ratarski i stočarski srpski narod koji je upro pogled u nebo očekujući Božji dar, jer je sa neba dolazilo sve: toplota, život, dobra žetva. Pomračenje Sunca je najstrašnija od svih pojava i uvek se vezivala za rat, tugu, nesreću, smrt. Kada je razapet Isus Hrist, Sunce se pretvorilo u tamu u toku tri sata.